Yapay Kalp Nedir, Kimlere Takılır?

Yapay kalp, ileri evre kalp yetersizliği nedeniyle kalbin vücuda ihtiyaç duyduğu kanı pompalayamadığı durumlarda kullanılan yüksek teknolojili bir mekanik dolaşım destek sistemidir. Bu tedavi yöntemi, özellikle standart ilaç tedavilerine yanıt vermeyen, son dönem (Evre D) kalp yetersizliği tanısı almış hastalar için uygulanır. Kalp nakli bekleme listesindeki kişiler veya tıbbi engeller nedeniyle nakil operasyonuna uygun bulunmayan hastalar, yaşam süresini uzatmak ve günlük yaşam kalitesini artırmak amacıyla bu cerrahi işleme yönlendirilir. Vücut içi veya vücut dışı yerleştirilebilen bu pompalar, kan dolaşımını kesintisiz devam ettirerek hayati organ perfüzyonunu koruyan en etkili cerrahi müdahaledir.

Yapay Kalp Cihazları Nedir ve Hangi Çeşitleri Vardır?

Yapay kalp cihazları, zayıflamış ve görevini yerine getiremeyen kalbin iş yükünü omuzlayan, kanı vücuda pompalamak için tasarlanmış mekanik sistemlerdir. Bu sistemler, kalbin hangi bölgesine destek verdiklerine göre farklı sınıflara ayrılırlar.

Kullanılan temel yapay kalp cihazı türleri aşağıdaki gibidir:

• Sol ventrikül destek cihazı
• Sağ ventrikül destek cihazı
• Biventriküler destek cihazı
• Total yapay kalp

En sık karşılaşılan sistem, sol ventrikül destek cihazıdır. Kalbin asıl kan pompalayan ve en çok yorulan ana odacığı sol karıncıktır. Bu cihaz, sol karıncığın alt kısmından aldığı kanı güçlü bir pompa yardımıyla doğrudan vücudun ana atardamarı olan aort damarına aktarır. Böylece zayıflamış olan sol karıncığın üzerindeki büyük basınç yükü hafifler ve vücudun ihtiyaç duyduğu oksijenli kan organlara daha rahat bir şekilde ulaşır.

Bazı durumlarda kalbin sağ tarafı da tek başına veya sol tarafla birlikte zayıflayabilir. Sadece sağ tarafın desteklenmesi gerektiğinde sağ ventrikül destek cihazı kullanılır. Bu sistem kanı kalbin sağ tarafından alıp akciğer atardamarına yönlendirerek vücuttaki kirli kanın oksijenlenmesi için akciğerlere gönderilmesine yardımcı olur. Eğer kalbin her iki tarafı da kanı pompalayamayacak kadar yorgunsa, biventriküler destek cihazı tercih edilerek hem sağ hem de sol karıncığa iki ayrı mekanik pompa yerleştirilebilir. Total yapay kalp sisteminde ise hastalıklı olan doğal kalp cerrahi olarak tamamen yerinden çıkarılır ve yerine her iki karıncığın da görevini üstlenmesi hedeflenen tamamen mekanik bir cihaz yerleştirilir.

Yapay Kalp Teknolojisi Yıllar İçinde Nasıl Bir Değişim Gösterdi?

Mekanik dolaşım destek sistemleri, tıp ve mühendislik alanındaki ortak çalışmalar sonucunda zaman içinde çok büyük teknolojik adımlar atmıştır. İlk başlarda üretilen cihazlar, kalbin doğal atımını birebir taklit etmeye çalışan ve kanı atımlar halinde iten sistemlerdi. Ancak bu cihazların fiziksel olarak çok büyük boyutlarda olması, kişilerin hareket özgürlüğünü ciddi anlamda kısıtlıyor ve sahip oldukları hareketli mekanik parçalar nedeniyle çabuk yıpranarak pıhtı oluşumu gibi bazı riskleri artırabiliyordu.

Daha sonra kanı bir pervane yardımıyla sürekli bir akış halinde vücuda pompalayan daha küçük cihazlara geçildi. Günümüzde ise tam manyetik levitasyon teknolojisi adı verilen sistemler kullanılmaktadır. Bu modern cihazların içinde dönen mekanizma, herhangi bir fiziksel yatağa veya mile temas etmeden, tamamen güçlü bir manyetik alanın içinde havada asılı kalarak döner. Sürtünmenin olmaması, pompa içinde ısı oluşumunu engelleyerek kan hücrelerinin zarar görme ihtimalini çok düşük seviyelere çeker. Ayrıca cihazın içinde birbirine sürten parçalar olmadığı için mekanik aşınma azalır, bu da cihazın uzun yıllar boyunca daha sorunsuz bir şekilde çalışmasına katkı sağlar. Akıllı pompalar kan akış hızını anlık olarak değiştirerek yapay bir nabız dalgası oluşturur ve damar içindeki kanın durağanlaşmasını engellemeye çalışır.

Hangi Hastalar Yapay Kalp Ameliyatı İçin Uygun Birer Adaydır?

Bir kişinin yapay kalp cihazı için uygun bir aday olup olmadığını belirlemek, çeşitli kriterlerin bir arada değerlendirilmesini gerektiren detaylı bir süreçtir. Sadece ilaç kullanmakla şikayetleri geçmeyen ve günlük hayatı ciddi şekilde kısıtlanan kişiler bu değerlendirmeye alınır.

Aday hastalarda aranan başlıca özellikler şunlardır:

• İleri evre kalp yetersizliği
• İstirahat halindeyken bile nefes darlığı
• Vücutta sıvı birikimi ve ödem
• İlaç tedavisine yetersiz yanıt
• Düşük ejeksiyon fraksiyonu
• Sık hastaneye yatış öyküsü

Tıbbi olarak kalbin kasılma gücünü ifade eden ejeksiyon fraksiyonunun belirli bir yüzdenin oldukça altına düşmüş olması temel göstergelerden biridir. Kalbin yeterince kan pompalayamaması nedeniyle böbrekler ve karaciğer gibi hayati organların yeterince beslenemediği, efor kapasitesinin çok düştüğü ve kısa mesafeleri bile yürümekte zorluk çekilen durumlar bu cihazların kullanımını gündeme getirir. Son aylarda kalp yetmezliğine bağlı olarak sık sık hastaneye yatırılma ihtiyacı duyulması da hastalığın artık mekanik bir destek gerektiren aşamaya geldiğinin işaretlerinden biri olarak kabul edilir.

Yapay Kalp Kararı Alınmadan Önce Hangi Testler ve Değerlendirmeler Yapılıyor?

Bu cerrahi müdahale öncesinde hastanın durumu geniş bir uzman kadrosu tarafından her yönüyle incelenir. Buradaki temel amaç kişinin vücudunun ve diğer organlarının bu yeni mekanik cihazla uyum içinde çalışıp çalışamayacağını öngörmektir.

Ameliyat öncesi yapılan başlıca değerlendirmeler şunlardır:

• Ekokardiyografi
• Sağ kalp kateterizasyonu
• Sol kalp kateterizasyonu
• Efor testi
• Kan tahlilleri
• Solunum fonksiyon testleri
• Boyun ve bacak damar ultrasonları
• Psikososyal değerlendirme

Ekokardiyografi ile kalbin odacıklarının boyutları, kapakçıkların durumu ve sağ kalbin cihaz takıldıktan sonraki performansı incelenir. Kalp kateterizasyonu işlemleriyle akciğer damarlarındaki direnç ve kalbi besleyen koroner damarların tıkanıklık durumu saptanır. Efor testi ile kalbin ve akciğerlerin kaslara ne kadar oksijen gönderebildiği hesaplanırken, laboratuvar testleriyle böbreklerin, karaciğerin ve kanın pıhtılaşma özellikleri kontrol edilir.

Bu hazırlık sürecinin çok önemli bir diğer ayağı da psikolojik ve sosyal değerlendirmedir. Hastanın ameliyat sonrasında cihazın bakımı konusunda yeterli bilince sahip olması ve uyarı alarmlarını doğru algılayabilmesi beklenir. Ayrıca hastaneden eve dönüldüğünde kablo pansumanlarını yapacak, batarya değişimlerine yardımcı olacak güvenilir bir aile yakınının varlığı, tedavinin evdeki sürecinin güvenli bir şekilde sürdürülebilmesi için oldukça değerlidir.

Yapay Kalp Ameliyatında Zamanlama Neden Bu Kadar Önemlidir?

Kalp yetersizliği tedavisinde mekanik cihazların ne zaman takılacağı konusu oldukça hassastır. Çok erken alınan bir karar gereksiz cerrahi riskler barındırabilirken, çok geç kalınması diğer organlarda geri dönüşü zor hasarların oluşmasına yol açabilir. Bu dengeyi kurabilmek için hastaların risk durumları belirli profillere göre sınıflandırılır.

En acil durumdaki hastalar, kalbin görevini büyük ölçüde yapamadığı, tansiyonun çok düştüğü ve yoğun bakımda cihazlara bağlı kalınan gruptadır. Bu aşamada ameliyat riskleri daha yüksektir. Diğer taraftan, sürekli damardan kalp güçlendirici ilaç almalarına rağmen organ fonksiyonları bozulmaya başlayan hastalar için de zaman daralmıştır ve kısa süre içinde karar verilmesi gerekir.

Genellikle en ideal zamanlama, hastanın damardan ilaçlarla hastanede veya evde stabil tutulabildiği, ancak en ufak bir fiziksel aktivitede nefes darlığı yaşadığı dönemlerdir. Bu aşamadaki hastalar, diğer hayati organları henüz yorulmadan ve hasar görmeden ameliyata alındıklarında, cerrahinin fayda sağlama ihtimali daha yüksek olur ve ameliyat sonrası toparlanma süreci daha rahat geçebilir. Bu nedenle durum kötüleşmeden doğru zaman aralığını yakalamak büyük önem taşır.

Kimler Yapay Kalp Cihazları İçin Uygun Değildir?

Mekanik dolaşım destek sistemleri birçok kişi için yeni bir hayat anlamına gelse de çeşitli tıbbi veya fiziksel nedenlerle her hasta bu cihazlar için uygun olmayabilir. Cerrahi öncesinde bu engellerin çok dikkatli bir şekilde elenmesi gerekir.

Ameliyata engel olabilecek bazı temel durumlar şunlardır:

• Çok küçük vücut yapısı
• İleri derecede aort kapağı yetmezliği
• Aktif ve ağır enfeksiyonlar
• İleri evre kanser hastalıkları
• Geri döndürülemez akciğer hasarı
• Çoklu organ yetmezliği

Hastanın vücut yüzey alanının çok küçük olması anatomik olarak bir engel oluşturabilir. Vücut yapısı dar olan kişilerde pompanın yerleşeceği yeterli boşluk bulunmayabilir ve kan akım hızının istenilen seviyeye çıkamaması cihazın verimli çalışmasını zorlaştırabilir. Aort kapağında ciddi bir kapanma sorunu olması da önemli bir engeldir. Cihaz, kanı aort damarına gönderdiğinde eğer kapak tam kapanmıyorsa kan geriye kalbin içine dolabilir ve bu durum cihazın fayda sağlamasını engeller. Ayrıca vücutta ağır bir enfeksiyon bulunması, çoklu organ yetmezliği veya ileri derecede akciğer hastalıkları gibi durumlar da bu cerrahinin uygulanmasını kısıtlayan faktörler arasında yer alır.

Yapay Kalp Ameliyatı Hangi Yöntemlerle Gerçekleştirilir?

Bu cihazların vücuda yerleştirilmesi süreci, hastanın klinik durumuna, vücut yapısına ve hastanenin donanımına göre farklı cerrahi tekniklerle uygulanabilmektedir. Hedef, cihazı en güvenli şekilde kalbe bağlarken hastanın vücudunu mümkün olduğunca az yormaktır.

Uygulanan başlıca cerrahi yöntemler şunlardır:

• Açık kalp ameliyatı
• Minimal invaziv cerrahi
• Robotik destekli cerrahi

Geleneksel açık kalp ameliyatı yönteminde göğüs kemiği açılarak kalbe ulaşılır. Hasta ameliyat süresince kalp akciğer makinesine bağlanır. Pompanın giriş ucu kalbin alt kısmına sağlam bir şekilde dikilirken, çıkış borusu da ana atardamara bağlanır. Cihazın güç kablosu ise karın bölgesinden cilt dışına çıkarılır.

Son yıllarda daha küçük kesilerle yapılan minimal invaziv cerrahi yaklaşımlar da kullanılmaktadır. Bu yöntemde göğüs kemiği tamamen kesilmez, bunun yerine kaburgaların arasından açılan küçük bölgelerden ameliyat gerçekleştirilir. Hatta bazen robotik cerrahi sistemleri kullanılarak cerrahın dar alanlarda daha rahat dikiş atması sağlanabilir. Daha küçük kesilerle yapılan ameliyatların ardından kişilerin genellikle daha az ağrı hissetmesi, kemik iyileşmesi süresinin kısalması ve yoğun bakımdan çıkış sürecinin hızlanması beklenir. Ayrıca kan nakli ihtiyacının azalması da bağışıklık sistemi açısından fayda sağlayabilir.

Yapay Kalp Ameliyatı Sonrası Yoğun Bakım Süreci Nasıldır?

Cihazın yerleştirilmesinin ardından geçen ilk birkaç gün, yeni kan dolaşımı düzeninin vücutla uyum sağlaması açısından oldukça önemlidir ve bu süreç yoğun bakım ünitesinde yakın takip altında geçirilir.

Bu dönemde kalbin sağ tarafının performansı yakından izlenir. Yeni cihaz sol taraftaki kanı çok hızlı çektiği için, kalbin sağ tarafı bu yeni hıza ayak uydurmakta bazen zorlanabilir. Bu durumu dengelemek için yoğun bakımda çeşitli solunum gazları ve kalbi destekleyen damar yolu ilaçları kullanılarak sağ kalbin iş yükü hafifletilmeye çalışılır.

Yapay kalp hastalarının yoğun bakımda ve sonrasındaki süreçte yaşayacakları en farklı durumlardan biri tansiyon ölçümüyle ilgilidir. Yeni nesil sürekli akımlı cihazlar kanı kesintisiz bir şekilde ittiği için klasik anlamda bir nabız hissetmek veya standart tansiyon aletleriyle ölçüm yapmak genellikle zordur. Bu nedenle kan basıncı daha çok özel ultrasonik dinleme aletleriyle ölçülür. Tansiyonun belirli ve güvenli bir aralıkta tutulması çok mühimdir; çünkü tansiyonun aşırı yükselmesi pompanın kanı iterken zorlanmasına ve cihazın performansının düşmesine neden olabilir. Tansiyon sürekli olarak bu güvenli aralıkta kalacak şekilde ilaçlarla dengelenir.

Yapay Kalp İle Evdeki Yaşam ve Cihaz Bakımı Nasıl Olmalıdır?

Hastaneden taburcu olma aşamasına gelindiğinde hasta ve hasta yakınları, cihazın evdeki yönetimiyle ilgili oldukça kapsamlı ve pratik bir eğitim sürecinden geçerler. Günlük hayatın yeni rutinleri bu eğitimle şekillenir.

Evde dikkat edilmesi gereken temel unsurlar şunlardır:

• Kablo çıkış yeri bakımı
• Kan sulandırıcı ilaç kullanımı
• Düzenli kan tahlili takibi
• Cihaz alarmlarının izlenmesi
• Batarya doluluk oranlarının kontrolü

Vücudun içindeki pompa ile dışarıdaki bataryaları birbirine bağlayan ve karın duvarından çıkan kablonun ciltle temas ettiği bölge, enfeksiyon riskine karşı çok dikkatli korunmalıdır. Bu bölgenin çevreden mikrop kapmaması için steril pansuman kurallarına uyulması ve öğretilen tekniklerle temizlenmesi gerekir.

Cihazın içinde kanın pıhtılaşmasını engellemek için doktorların önerdiği kan sulandırıcı ilaçların çok düzenli kullanılması beklenir. Kanın akışkanlığının doğru seviyede kalması için belirli aralıklarla kan testleri yapılır ve ilaç dozları bu testlere göre ayarlanır. Ayrıca sistem, olası bir aksilikte veya rutin durumlarda kişiyi uyarmak için akıllı alarmlara sahiptir. Batarya değişimi zamanı veya cihazın çalışmasıyla ilgili teknik durumlarda farklı sesler çıkaran bu alarmların ne anlama geldiği öğrenilir ve gerektiğinde hastane ekibiyle hızlıca iletişime geçilir.

Yapay Kalp Takan Hastalar Egzersiz ve Sosyal Hayata Dönebilir Mi?

Mekanik destek sisteminin temel amacı kişinin sadece hayatta kalması değil aynı zamanda günlük sosyal hayatına, ailesine ve hareketli rutinlerine mümkün olduğunca geri dönebilmesidir. Bu yüzden iyileşme süreci tamamlandıktan sonra fiziksel olarak aktif olmak desteklenir.

Egzersizlere her zaman kasları ısıtarak ve hafif tempolu yürüyüşlerle başlanması önerilir. Kişinin efor kapasitesi arttıkça, hekimin bilgisi dahilinde kondisyon bisikleti gibi daha farklı aktivitelere geçiş yapılabilir. Ancak bu süreçte cihazın dışarıdan korunması çok önemlidir.

Uzak durulması gereken bazı durumlar şunlardır:

• Ağır kaldırmak
• Nefes tutma egzersizleri
• Temas sporları
• Göğse darbe riski
• Ani ve zorlayıcı hareketler
• Sigara kullanımı

Göğüs kafesine darbe alma ihtimali bulunan sporlardan ve aniden ağır yük kaldırılan aktivitelerden uzak durulmalıdır. Göğüste ağrı, aşırı yorgunluk veya nefes darlığı hissedildiğinde egzersize ara verilmelidir. Hastalar günlük hayatın pek çok alanında eski rutinlerine dönebilir, sosyal aktivitelere katılabilirler. Ancak kan damarlarını daraltan ve oksijen taşıma kapasitesini düşüren sigaradan tamamen uzak durulması, hem kişinin genel damar sağlığı hem de pompanın işleyişi açısından büyük bir gerekliliktir.

Sıkça sorulan sorular

Prof. Dr. Yavuz Beşoğul

Prof. Dr. Yavuz Beşoğul, 25 yılı aşkın deneyime sahip bir Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanıdır. Türkiye’de kapalı kalp ve atan kalpte bypass ameliyatlarının öncülerindendir. Bugüne kadar binlerce başarılı ameliyat gerçekleştirmiş, ulusal ve uluslararası dergilerde 100’den fazla bilimsel makale yayımlamıştır.