Kalp kası kalınlaşması, tıbbi adıyla myokardiyal hipertrofi, kalbin yüksek basınç altında zorlanması veya genetik anormallikler sebebiyle duvarlarını oluşturan kas dokusunun anormal bir şekilde büyümesi ve hacim kazanmasıdır. Vücuttaki iskelet kaslarının ağırlık altında gelişmesi gibi, kalbimiz de önündeki mekanik direnci aşabilmek için hücrelerini büyüterek bu yüke tepki verir. Ancak bu hücresel genişleme, kalbin sağlıklı bir şekilde güçlenmesi anlamına gelmez. Aksine, kalınlaşan doku zamanla sertleşerek kalbin esnekliğini kaybetmesine, iç odacıkların daralmasına ve organın yeterince kanla dolamamasına neden olan ciddi bir yapısal bozulmanın temelini oluşturur.
Kalp kası kalınlaşması vücudumuzda nasıl başlar ve ilerler?
Kalp dokusunun çalışma prensibi son derece ince bir denge üzerine kuruludur. Yetişkin bir insanın kalp hücreleri, bir hasar aldığında veya zorlandığında bölünerek çoğalma yeteneğine sahip değildir. Kalp, üzerine binen aşırı yüke uyum sağlayabilmek için mevcut hücrelerinin hacmini artırmak zorunda kalır. Hücrelerin içerisinde kasılmayı sağlayan mikroskobik yapı taşları bulunur ve bu yapı taşları kalbin maruz kaldığı sorunun türüne göre farklı şekillerde dizilir. Eğer kalp çok yüksek bir basınca karşı kanı fırlatmaya çalışıyorsa, bu yapı taşları birbirine paralel olarak eklenmeye başlar.
Bu paralel eklenme sonucunda kalbin duvarları içeriye doğru kalınlaşır. Dışarıdan bakıldığında kalbin toplam boyutunda devasa bir değişiklik görülmeyebilir ancak asıl sorun kalbin iç odacıklarında başlar. Duvarlar kalınlaştıkça, içine kanın dolduğu boşluklar giderek daralır. Daralan bu odacıklara yeterli kan dolamadığı için kalp her atımında vücuda daha az kan göndermeye başlar. Ayrıca aşırı kalınlaşan bu kas duvarı çok serttir, bir lastik gibi rahatça esneyip açılamaz. Esneme yeteneğinin kaybolması kalp yetmezliğine giden yolun ilk adımlarından biridir.
Yüksek tansiyon ile kalp kası kalınlaşması arasında nasıl bir bağlantı vardır?
Kalbin sol karıncığı temiz kanı tüm vücuda pompalayan ana motordur. Bu motorun çalışırken karşılaştığı en büyük direnç damarların içindeki kan basıncıdır. Yüksek tansiyon hastalığında damarlar sürekli olarak daralmış veya sertleşmiş haldedir. Kalp, kanı bu dar ve dirençli boru sistemine itebilmek için her saniye çok daha fazla güç harcamak zorundadır. Kapalı bir kapıyı zorlayarak açmaya çalışmak gibi, sol karıncık da bu basınca galip gelmek için kendi kas kütlesini artırır.
Bu büyüme süreci maalesef sağlıklı bir gelişim sağlamaz. Kas kütlesi devasa boyutlara ulaşırken, bu kası beslemekle görevli olan kılcal damar ağı aynı oranda çoğalamaz. Ortaya çıkan tablo şudur; çok büyük ve çok fazla oksijen isteyen bir kalp dokusu vardır ancak ona kan taşıyan damar sistemi yetersiz kalmaktadır. Hastanın ana kalp damarlarında hiçbir tıkanıklık olmasa bile bu beslenme eksikliği yüzünden şiddetli göğüs ağrıları ortaya çıkar. Zamanla yeterince beslenemeyen kalp kası hücreleri hasar görmeye ve yerini işlevsiz yara dokularına bırakmaya başlar.
Genetik faktörlerin kalp kası kalınlaşması üzerindeki rolü nedir?
Her kalınlaşma vakasının arkasında yüksek tansiyon veya damar direnci gibi dışsal bir neden yatmaz. Toplumda oldukça sık karşılaşılan hipertrofik kardiyomiyopati tablosu tamamen genetik kökenli bir sorundur. Anne veya babadan geçen hatalı genler, kalp kası proteinlerinin üretim sürecini bozar. Bu durum hayatın herhangi bir döneminde, hatta çocukluk çağında bile ortaya çıkabilir. Genetik faktörlere bağlı gelişen kalınlaşmanın en belirgin özelliği simetrik olmamasıdır. Kalp duvarının her yeri eşit kalınlaşmaz, genellikle kalbin sağ ve sol odacıklarını ayıran orta duvar aşırı derecede büyür.
Genetik formda hücrelerin yapısı da tamamen kaotiktir. Normalde düzenli ve aynı yöne bakan kas lifleri, bu hastalıkta adeta birbirine girmiş bir kördüğüm halini alır. Bu düzensizlik kalbin kasılma ritmini bozar ve elektriksel kısa devrelere yol açar.
Aşağıdaki durumlara sahip kişiler özellikle risk altındadır:
- Aile bireyleri
- Profesyonel sporcular
- Genç yaştaki bireyler
- Ritim bozukluğu geçmişi olanlar
Bu risk grubundaki bireylerde hastalığın seyri çok daha öngörülemez olabilir. Özellikle genç sporcularda antrenman veya müsabaka sırasında aniden gelişen kalp durması olaylarının arkasındaki en yaygın neden bu genetik kalp kası kalınlaşmasıdır. Hücresel düzeydeki o karmaşık yapı efor anında kalbin elektrik sistemini aniden kilitleyerek hayati tehlike yaratır.
Kalp kası kalınlaşması durumunda ortaya çıkan temel belirtiler nelerdir?
Hastalığın başlarında kalp bu yapısal değişimi tolere edebildiği için kişiler yıllarca hiçbir şikayet hissetmeden hayatlarını sürdürebilirler. Ancak kalınlaşma belirli bir seviyeyi aştığında ve kalbin mekanik işleyişi bozulduğunda günlük hayatı zorlaştıran belirtiler yüzeye çıkar.
Hastalarda en sık görülen şikayetler şunlardır:
- Nefes darlığı
- Göğüs ağrısı
- Bayılma
- Çarpıntı
- Baş dönmesi
- Yorgunluk
Nefes darlığı, kalınlaşan kalbin yeterince esneyip gevşeyememesi sebebiyle akciğerlerden gelen kanı içine alamamasından kaynaklanır. Kalp kanı kabul edemeyince, sıvı akciğerlerde göllenir ve bu durum efor sırasında nefes nefese kalma hissine yol açar. Göğüs ağrısı ise devasa boyutlara ulaşan kas dokusunun, mevcut kan akışıyla ihtiyacı olan oksijeni alamamasının bir sonucudur. Bayılma veya şiddetli baş dönmesi, efor sarf edildiği anlarda kalpten pompalanan kanın beyne yeterli hızda ulaşamaması veya tehlikeli bir ritim bozukluğunun anlık olarak kan basıncını düşürmesiyle gerçekleşir. Bu belirtilerin varlığı hastalığın ciddiye alınması gereken bir aşamaya geldiğini gösterir.
Çıkış yolu tıkanıklığı kalp kası kalınlaşması yaşayanları nasıl etkiler?
Genetik geçişli kalınlaşmaların büyük bir kısmında ortaya çıkan en büyük mekanik kriz, kanın kalpten damarlara geçiş yolunun kapanmasıdır. Kalınlaşan asimetrik orta duvar, kalbin çıkış tünelini öylesine daraltır ki kan buradan dışarı fırlatılırken çok yüksek bir hıza ulaşır. Dar bir hortumun ucunu sıktığınızda suyun çok daha tazyikli akmasına benzeyen bu durum kalbin içerisinde oldukça tehlikeli bir fiziksel etki yaratır.
Kan çıkış yolundan çok büyük bir hızla geçerken oluşan vakum etkisi, hemen yakındaki mitral kapağın yaprakçıklarından birini içine doğru çeker. Rüzgarda şiddetle çarpan bir kapı gibi yerinden fırlayan bu kapakçık, zaten daralmış olan kan çıkış yolunu tamamen bloke eder. Kalp, kanı damara atabilmek için önündeki bu devasa engelle savaşmak ve muazzam bir iç basınç üretmek zorunda kalır. Aynı zamanda yerinden oynayan mitral kapak tam kapanamadığı için, kanın bir kısmı yanlış yöne, yani geriye doğru kaçar. Bu mekanik çöküş, hastanın çok kısa sürede yorulmasına, nefessiz kalmasına ve kalp dokusunun hızla yıpranmasına yol açar.
Kalp kası kalınlaşması teşhisi için hangi testler ve yöntemler kullanılır?
Modern tıbbın sunduğu görüntüleme sistemleri sayesinde kalbin içerisindeki en ufak kalınlaşmayı bile hücresel düzeyde tespit etmek mümkündür. Teşhis sürecinde temel amaç duvar kalınlığının boyutunu ölçmek, kan akışındaki tıkanıklığı tespit etmek ve ritim problemlerini yakalamaktır.
Kullanılan başlıca tanı yöntemleri şunlardır:
- Ekokardiyografi
- Elektrokardiyografi
- Holter
- Emar
Ekokardiyografi, yani kalp ultrasonu en temel teşhis aracıdır. Ses dalgaları ile kalbin anlık haritası çıkarılır ve duvar kalınlıkları milimetrik olarak ölçülür. Ayrıca kanın akış hızı ve kapağın geri kaçırma durumu renkli Doppler ile net olarak görülür. Elektrokardiyografi kalbin elektrik haritasını çıkararak kalınlaşmanın yarattığı elektriksel yüklenmeyi kağıda döker. Ritim holter cihazı hastanın üzerinde bir gün boyunca taşıdığı bir kayıt sistemidir ve tehlikeli anlık ritim bozukluklarını yakalamak için kullanılır. Kalp emarı ise tanının altın standardıdır. Dokunun içindeki fibrozis adı verilen yara izlerini çok net göstererek hastanın gelecekte karşılaşabileceği ritim problemlerinin risk analizini yapmaya olanak tanır.
Kalp kapağı sorunları kalp kası kalınlaşması oluşumunu nasıl tetikler?
Kalpten çıkan en büyük damar olan aort damarının girişinde bulunan kapakçık zamanla yıpranabilir ve kireçlenerek daralabilir. Bu kapakçık normal şartlarda kalbin her kasılmasında ardına kadar açılarak kanın serbestçe dışarı çıkmasına izin verir. Ancak kireçlenmeye bağlı daralma olduğunda kapakçığın yaprakları birbirine yapışır ve kanın çıkış aralığı giderek küçülür.
Bu daracık aralıktan kanı tüm vücuda pompalamak zorunda kalan kalp, önündeki bu büyük dirence karşı koyabilmek için olağanüstü bir çaba sarf eder. Sürekli ağır bir yükü kaldırmaya çalışan bir insanın kaslarının belirginleşmesi gibi, kalp duvarları da her gün bu kapalı kapağı zorlamaktan dolayı kalınlaşır. Başlangıçta bu kalınlaşma kalbin işini yapabilmesi için gerekli bir savunma mekanizmasıdır. Ancak kapakçık darlığı tedavi edilmediğinde, kalınlaşan kalp kası yorulmaya başlar. Semptomlar ortaya çıktığında kalp dokusunda kalıcı hasarlar oluşmadan kapağın değiştirilmesi gerekir. Kapak değiştirilip yol açıldığında kalp kası rahatlar ve aylar içerisinde eski normal boyutlarına gerileme eğilimi gösterir.
İlaç tedavisi kalp kası kalınlaşması sürecini durdurmakta yeterli midir?
Hastalığın tedavisinde ilk adım daima kalbin üzerindeki stres yükünü hafifletecek olan ilaçların kullanılmasıdır. Kullanılan ilaçlar genel olarak kalbin atım hızını yavaşlatmayı, kasılma gücünü bir miktar azaltmayı ve kalp kasının gevşeme yeteneğini artırmayı hedefler. Daha yavaş ve daha sakin çalışan bir kalp, çıkış yolundaki o şiddetli vakum etkisini azaltır, kapağın çarpmasını engeller ve göğüs ağrılarını dindirir.
Ancak ilaç tedavisi fiziksel ve yapısal bir bozukluğu ortadan kaldırmaz. Eğer kalp kası aşırı derecede büyümüşse, tüneli adeta bir kaya parçası gibi tamamen tıkamışsa ilaçlar bir noktadan sonra etkisiz kalır. Hastanın efor kapasitesi artırılamıyor, bayılma atakları önlenemiyor ve günlük yaşam kalitesi ciddi şekilde düşüyorsa bu durum ilacın sınırlarına gelindiğinin göstergesidir. Kalbin içerisindeki o mekanik darlığı ilaçla eritip yok etmek mümkün olmadığı için böyle durumlarda tedavi stratejisi doğrudan mekanik ve fiziksel müdahaleleri içeren cerrahi yöntemlere kaydırılır.
Kalp kası kalınlaşması tedavisinde uygulanan cerrahi yöntemler hangileridir?
İlaç tedavisinin yetersiz kaldığı çıkış yolu tıkanıklıklarında kalıcı çözüm, sorunun kaynağına doğrudan müdahale edilen ameliyatlardır. Bu operasyonların temel felsefesi kalp içindeki darlığı fiziksel olarak ortadan kaldırmak ve kan akışını doğal seyrine döndürmektir.
Uygulanan temel cerrahi işlemler şunlardır:
- Miyektomi
- Tamir
- Değişim
- Anuloplasti
En sık uygulanan yöntem septal miyektomi işlemidir. Bu ameliyatta doğrudan kalbin içine ulaşılarak kanın geçişini engelleyen kalınlaşmış o fazla kas dokusu hassas bir şekilde tıraşlanıp çıkarılır. Tıkanmış bir tünelin içinin kazınarak açılması gibi düşünülebilir. Kalp dokusu içerisinden çıkarılan bu parça sayesinde kanın önündeki direnç sıfırlanır ve hastalık dramatik bir şekilde düzelir. Miyektomi işlemi sırasında sıklıkla çarpılarak yapısı bozulan mitral kapağa da tamir işlemi uygulanır. Hastanın kendi kapak dokusu çeşitli dikiş teknikleriyle onarılır ve desteklenir. Böylece hem tünel açılmış olur hem de kapağın geriye kan kaçırması kesin olarak engellenir.
Minimal invaziv ve robotik yöntemler kalp kası kalınlaşması ameliyatlarında nasıl uygulanır?
Geçmiş yıllarda kalbe ulaşabilmek için göğüs kafesinin tam ortasındaki kemiğin baştan başa kesilmesi gerekiyordu. Ancak gelişen teknoloji sayesinde uygun vücut yapısına sahip hastalarda göğüs kemiğine hiç dokunulmadan çok küçük kesilerden bu ameliyatlar başarıyla yapılabilmektedir. Göğsün sağ tarafında kaburgaların arasından açılan küçük pencerelerden özel cerrahi aletler ve kameralarla kalbin içine ulaşılır.
Özellikle robotik cerrahi teknolojisi kalp içerisindeki o kalınlaşmış kas dokusunun çıkarılmasında olağanüstü bir hassasiyet sunar. Cerrah konsol başına geçerek kalbin içini yüksek çözünürlüklü ve üç boyutlu olarak devasa ekranlarda görür. İnsan elinin giremeyeceği dar açılarda bile robotik kollar titreme yapmadan her yöne dönebilir ve fazla kas kütlesini milimetrik olarak kesip alabilir. Bu yöntemler sayesinde kemik kesilmediği için hastanın ameliyat sonrası kanama riski çok azalır, enfeksiyon tehlikesi düşer ve hastaneden taburcu olma süresi günler ile ifade edilecek kadar kısalır.
Kalp kası kalınlaşması ameliyatı öncesinde hangi hazırlıklar yapılmalıdır?
Başarılı bir iyileşme süreci sadece cerrahın el becerisiyle değil hastanın ameliyata ne kadar hazır olduğuyla da doğrudan ilişkilidir. Operasyon kararı alındığı andan itibaren vücudun tüm organ sistemlerinin bu büyük strese karşı güçlendirilmesi gerekir. Akciğerlerin temizlenmesi için sigara kesinlikle bırakılmalı, alkol tüketimi tamamen durdurulmalıdır. Kanın pıhtılaşma süresini etkileyen reçeteli ilaçlar doktor kontrolünde kesilmeli veya uygun alternatiflere geçilmelidir.
Ameliyat öncesinde mutlaka bırakılması gereken takviyeler şunlardır:
- Ginseng
- Zerdeçal
- Zencefil
- Sarımsak
Toplumda çok sağlıklı olduğu bilinen bu doğal ve bitkisel takviyelerin ortak özelliği kanı ciddi şekilde sulandırmalarıdır. Ameliyat masasında veya sonrasında cerrahın kontrol etmekte zorlanacağı gizli kanamalara yol açabilirler. Bu nedenle operasyondan en az iki hafta önce bu tür bitkisel çayların, kapsüllerin ve takviyelerin tüketimi durdurulmalıdır. Ayrıca ameliyattan saatler önce beslenmenin nasıl durdurulacağı anestezi ekibi tarafından hastaya detaylı olarak aktarılır. Bu kurallara uyulması ameliyatın güvenli geçmesi için hayati önem taşır.
Kalp kası kalınlaşması ameliyatı sonrası evde yara bakımı ve yatış pozisyonu nasıl olmalıdır?
Hastanedeki yoğun ve hassas süreci atlatıp eve dönüldüğünde yeni bir rehabilitasyon dönemi başlar. Eğer operasyon göğüs kemiği kesilerek yapılmışsa bu kemiğin sağlıklı bir şekilde tekrar birbirine kaynaması yaklaşık iki aylık bir süre gerektirir. Tıpkı kırık bir bacağın alçı içerisinde hareketsiz kalıp kaynamayı beklemesi gibi göğüs kemiği de dışarıdan zorlanmamalıdır.
Kemik bütünlüğünün korunması için bu iki aylık dönem boyunca kesinlikle sadece sırt üstü yatılmalıdır. Yüz üstü yatmak veya yanlara dönmek kemik uçlarının birbirine sürtünmesine, ayrılmasına ve birleşme sürecinin bozulmasına yol açar. Ayağa kalkarken, gülerken veya öksürürken hastanede verilen göğüs korsesi mutlaka kullanılmalıdır. Yara yeri enfeksiyonlarından korunmak için duş alınırken bölge asla keselenmemeli, sabunlu ılık su yara üzerinden hafifçe akıtılmalıdır. Dikiş bölgesinde artan bir kızarıklık, ısı artışı, dayanılmaz ağrı veya akıntı saptanırsa vakit kaybetmeden hastaneye başvurmak oldukça kritiktir.
Kalp kası kalınlaşması ameliyatı sonrası iyileşmeyi hızlandıracak beslenme düzeni nasıl olmalıdır?
Kalp ameliyatlarından sonra bedenin kendini onarması ve bağışıklık sisteminin güçlü kalması ancak doğru bir beslenme programıyla mümkündür. Ameliyat stresini üzerinden atan vücut, yaraları kapatmak ve kesilen dokuları onarmak için kaliteli yapı taşlarına ihtiyaç duyar. Bu dönemde kalbi yormayan, damar sertliğine yol açmayan ancak hücre onarımını destekleyen Akdeniz tipi beslenme modeli temel alınmalıdır.
Tüketilmesi önerilen gıdalar şunlardır:
- Balık
- Tavuk
- Hindi
- Zeytinyağı
- Ceviz
- Badem
- Yulaf
- Mercimek
- Fasulye
Uzak durulması gerekenler şunlardır:
- Tuz
- Turşu
- Konserve
- Sucuk
- Sosis
- Margarin
Yüksek tuz tüketimi vücudun gereksiz yere su tutmasına, ödem yapmasına ve tansiyonun aniden yükselmesine neden olur. Tansiyonun yükselmesi yeni ameliyat olmuş bir kalp için istenmeyen bir stres kaynağıdır. Özellikle konserve ürünler ve turşular gizli birer tuz deposudur. Ayrıca ameliyat sonrasında kullanılan ilaçlar sindirim sistemini yavaşlatarak kabızlığa yol açabilir. Tuvalette ıkınmak, göğüs kafesi kemiklerine çok yüksek bir iç basınç uygular ve kemik yapısını bozabilir. Bunu önlemek için yulaf, mercimek ve fasulye gibi yüksek lifli gıdalar bol su eşliğinde tüketilmelidir.
Prof. Dr. Yavuz Beşoğul, 25 yılı aşkın deneyime sahip bir Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanıdır. Türkiye’de kapalı kalp ve atan kalpte bypass ameliyatlarının öncülerindendir. Bugüne kadar binlerce başarılı ameliyat gerçekleştirmiş, ulusal ve uluslararası dergilerde 100’den fazla bilimsel makale yayımlamıştır.
