Çabuk yorulma ve nefes darlığı, kalp kapak hastalıklarının klinik tablosunda en sık karşılaşılan ve genellikle ilk fark edilen belirleyici semptomlardır. Kalp kapaklarında gelişen darlık veya yetmezlik sorunu, kanın tek yönlü akışını bozarak kalbin iş yükünü artırır ve vücudun oksijen ihtiyacının karşılanmasını zorlaştırır. Özellikle efor sırasında ortaya çıkan bu hava açlığı ve enerji kaybı, çoğunlukla aort veya mitral kapak patolojilerinin habercisidir. Kalbin pompa fonksiyonundaki yetersizliği ve artan iç basıncı işaret eden bu belirtiler basit bir yorgunluktan ziyade kardiyak sistemin mekanik bir sorun yaşadığının ve tıbbi değerlendirme gerektirdiğinin en somut göstergesidir.
Kalbimizdeki Kapı Sistemi Nasıl Çalışır ve Kalp Kapağı Hastalığı Nedir?
Kalbimizi evimizin tesisatına benzetirsek, işleyişi anlamak çok daha kolaylaşır. Kalp, hiç durmadan çalışan, güçlü bir kas pompasıdır. Bu pompanın içinde kanın doğru yönde akmasını sağlayan, geri kaçmasını önleyen “kapılar” vardır. Bunlara kapakçık diyoruz.
Kalbimizde dört ana kapak bulunur. Bunların isimleri şunlardır:
- Mitral kapak
- Aort kapağı
- Triküspit kapak
- Pulmoner kapak
Bu kapakların görevi çok basittir ama hayati önem taşır: Kan bir odacıktan diğerine geçtiğinde arkasından sıkıca kapanmak. Böylece kirli ve temiz kan birbirine karışmaz, kan hep ileriye doğru akar. Ancak bazen bu kapılar hastalanır. İki temel sorunla karşılaşırız. Ya kapılar kireçlenip sertleşir ve tam açılamaz; buna “darlık” deriz. Kapı tam açılmadığı için kalp, kanı o dar aralıktan itmek için kendini parçalarcasına çalışır. Ya da kapılar tam kapanamaz ve kan geriye sızar; buna da “yetmezlik” deriz. Kalp pompaladığı kanın bir kısmını geri aldığı için aynı kanı tekrar tekrar pompalamak zorunda kalır. Her iki durumda da sonuç aynıdır: Kalp yorulur.
Çabuk Yorulma Neden Kalp Kapağı Hastalığı Belirtisidir?
Yorgunluk, çok genel bir kavramdır. Uykusuz kaldığınızda da yorulursunuz, grip olduğunuzda da. Ancak kalp kapağı hastalığına bağlı yorgunluk, yani tıbbi adıyla “fatigue”, biraz daha farklıdır.
Bu yorgunluğun temel sebebi, vücudun enerji krizine girmesidir. Kaslarınızın ve organlarınızın çalışmak için oksijene ihtiyacı vardır. Oksijeni taşıyan ise kandır. Eğer aort kapağınız daralmışsa veya mitral kapağınız kaçırıyorsa, kalp her atımda vücuda göndermesi gereken kan miktarını gönderemez. Siz yürümeye başladığınızda bacak kaslarınız “Bana daha fazla kan gönder” diye sinyal yollar. Sağlıklı bir kalp bu talebi hemen karşılar. Ancak kapağı bozuk bir kalp, “Elimden geleni yapıyorum ama kapasitem bu kadar” der.
Sonuç olarak kaslara yeterli yakıt gitmez. Siz daha yolun başındayken, sanki kilometrelerce koşmuş gibi bacaklarınızda bir dermansızlık, genel bir tükenmişlik hissedersiniz. Bu durum sabahları dinç uyanıp, gün içinde çok basit işlerde bile pilinizin bitmesi şeklinde kendini gösterir.
Nefes Darlığı ve Kalp Kapağı Arasındaki İlişki Nasıldır?
Nefes darlığı, kalp kapak hastalıklarının belki de en korkutucu belirtisidir. Hastalarımız genellikle bunu “Hava açlığı çekiyorum” ya da “Ciğerlerim tam dolmuyor” şeklinde tarif ederler. Peki, sorun kalpteyse neden nefesimiz daralır?
Mekanizma aslında bir basınç meselesidir. Kalbin sol tarafındaki kapaklarda (mitral veya aort) bir sorun olduğunda, kalp kanı ileriye rahatça atamaz. Bu durumda kan, geriye doğru göllenmeye başlar. Kalbin hemen arkasında ne vardır? Akciğerler. Kalpte biriken ve artan basınç, doğrudan akciğer damarlarına yansır. Akciğerlerdeki damar basıncı yükseldiğinde, damar içindeki sıvı akciğer dokusuna sızmaya başlar.
Akciğerleriniz normalde esnek bir sünger gibidir. Ancak içi sıvı dolu bir süngeri sıkıp gevşetmek zordur. İşte bu sıvı birikimi ve sertleşme, sizin nefes almanızı zorlaştırır. Başlangıçta sadece yokuş çıkarken veya koşarken nefesiniz daralır. Ancak hastalık ilerledikçe, düz yolda yürürken bile durup soluklanma ihtiyacı hissedersiniz.
Nefes darlığının ciddiye alınması gereken türleri şunlardır:
- Efor dispnesi
- Ortopne
- Paroksismal noktürnal dispne
- İstirahat dispnesi
Özellikle “Ortopne” dediğimiz durum çok kritiktir. Gece yatağa dümdüz yattığınızda nefesiniz daralıyor ve yastık sayısını ikiye, üçe çıkarmak zorunda kalıyorsanız, bu kalbinizin “Ben yattığında vücuttaki sıvıyı yönetemiyorum” deme şeklidir.
Başka Hangi Belirtiler Kalp Kapağı Hastalığını İşaret Eder?
Yorgunluk ve nefes darlığı başrol oyuncularıdır ama sahnede başka belirtiler de vardır. Vücudunuzun dilini iyi okumanız gerekir.
En sık rastlanan diğer şikayetler şunlardır:
- Çarpıntı
- Göğüs ağrısı
- Baş dönmesi
- Bayılma
- Ayak bileklerinde şişlik
- Karında şişlik
- Öksürük
Çarpıntı, özellikle mitral kapak hastalarında çok yaygındır. Kalp ritmi bozulur ve hastalar göğüslerinde bir kuş kanat çırpıyormuş gibi hissettiklerini söylerler. Göğüs ağrısı ise daha çok aort darlığında görülür; kalp kası kalınlaştığı için beslenemez ve ağrı sinyali gönderir.
Ayaklarda şişlik (ödem) ise hastalığın artık sağ kalbi de etkilemeye başladığının göstergesidir. Kalp kanı ememediği için, yer çekiminin etkisiyle kan ve sıvı ayaklarda birikir. Akşamları ayakkabınızın ayağınızı sıkması, çorap izinin derin çıkması bu yüzdendir.
Bu Hastalıklar Neden Olur ve Risk Faktörleri Nelerdir?
“Neden ben?” sorusu, teşhis koyduğumuz her hastanın aklındaki ilk sorudur. Kalp kapak hastalıklarının kökeni çok eskiye, bazen çocukluğa, bazen de genetiğe dayanabilir.
Türkiye’de hala en önemli nedenlerden biri, çocukluk çağında geçirilen boğaz enfeksiyonlarıdır. “Akut Romatizmal Ateş” dediğimiz bu durum beta mikrobunun iyi tedavi edilmemesi sonucu gelişir. Mikrop vücuttan atılsa bile, bağışıklık sistemi şaşırıp kendi kalp kapaklarına saldırır. Bu saldırının izleri 20’li, 30’lu, bazen 40’lı yaşlarda kapaklarda kireçlenme ve yapışıklık olarak karşımıza çıkar.
Diğer büyük neden ise yaşlanmadır. Tıpkı yüzümüzün kırışması, saçımızın beyazlaması gibi, kalp kapaklarımız da yıllar içinde yıpranır.
Kapak hastalığı riskini artıran faktörler şunlardır:
- İleri yaş
- Yüksek tansiyon
- Sigara kullanımı
- Yüksek kolesterol
- Diyabet
- Doğuştan kapak anomalileri
- Radyoterapi öyküsü
- Geçirilmiş kalp krizi
Özellikle yüksek tansiyon, kapakların üzerine sürekli bir yük bindirerek onların daha hızlı bozulmasına neden olur.
Teşhis Koymak Zor Mudur ve Hangi Yöntemler Kullanılır?
Kalp kapak hastalığının teşhisi aslında oldukça kolaydır ve genellikle basit bir muayene ile başlar. Doktorunuz stetoskopu göğsünüze koyduğunda duyduğu ses, ona çok şey anlatır. Sağlıklı kapaklar sessizce açılıp kapanır, sadece “lup-dup” sesi duyulur. Ancak kapak hasta ise, kan geçerken zorlanır ve bir uğultu sesi çıkarır. Buna “üfürüm” diyoruz. Üfürümü duymak, kapıda bir sorun olduğunun ilk kanıtıdır.
Kesin teşhis ve hastalığın ciddiyetini anlamak için kullandığımız en temel yöntem Ekokardiyografidir (EKO). EKO, ses dalgaları ile çalışan, radyasyon içermeyen bir ultrason cihazıdır.
Teşhis aşamasında kullanılan yöntemler şunlardır:
- Fizik muayene
- Transtorasik Ekokardiyografi
- Transözofageal Ekokardiyografi
- Elektrokardiyografi
- Anjiyografi
- Bilgisayarlı Tomografi
- MR görüntüleme
Eğer göğüs üzerinden yapılan normal EKO ile yeterli görüntü alamazsak veya ameliyat kararı vereceksek, “Transözofageal EKO” (TEE) yaparız. Bu işlemde, endoskopiye benzer ince bir hortumla yemek borusuna girilir. Yemek borusu kalbin hemen arkasında olduğu için, kapakları avucumuzun içi gibi net görürüz.
İlaç Tedavisi Kalp Kapağını İyileştirir mi?
Bu hastalarımızdan en sık duyduğumuz ve cevabı en net olan sorudur: Ne yazık ki hayır. Kalp kapak hastalığı “mekanik” bir sorundur. Kireçlenmiş, taşlaşmış bir kapıyı düşünün; üzerine ilaç sürerek o kireci çözemezsiniz. Veya yırtılmış bir yelkeni ilaçla onaramazsınız.
İlaç tedavisinin amacı şunlardır:
- Kalbin yükünü azaltmak
- Ritmi düzenlemek
- Vücuttaki ödemi atmak
- Pıhtı riskini düşürmek
- Şikayetleri hafifletmek
İdrar söktürücülerle vücuttaki fazla suyu atarak nefesinizi rahatlatabiliriz. Kan sulandırıcılarla pıhtı atmasını önleyebiliriz. Ancak kapağın kendisi bozuk kalmaya devam eder. İlaçlar bize zaman kazandırır, ancak hastalığı kökten çözmez. Hastalık belli bir aşamaya geldiğinde, mekanik sorunu mekanik bir çözümle, yani cerrahi veya girişimsel yöntemlerle düzeltmek gerekir.
Ameliyat Kararı Ne Zaman ve Nasıl Verilir?
Ameliyat kelimesi korkutucudur, biliyorum. Ancak kalp kapak hastalıklarında zamanlama her şeydir. Çok erken müdahale etmek istemeyiz çünkü her ameliyatın bir riski vardır. Ancak geç kalmak çok daha tehlikelidir. Eğer kapak sorunu nedeniyle kalp kası bozulmaya, kalp büyümeye başlamışsa, artık geri dönüşü olmayan bir yola girilmiş demektir.
Eskiden hastanın şikayetlerinin çok artmasını, yataktan kalkamaz hale gelmesini beklerdik. Bu çok yanlış bir yaklaşımdı. Günümüzde “semptomsuz” dediğimiz, yani hastanın henüz ciddi bir şikayeti olmadığı ama EKO’da kalbinin zorlandığını gördüğümüz dönemde ameliyat etmeyi tercih ediyoruz. Çünkü kalp kası henüz yıpranmadan yapılan müdahalelerde başarı şansı çok daha yüksek ve hastanın ömrü çok daha uzun oluyor.
Kalp Kapak Ameliyatlarında Hangi Yöntemler Kullanılır?
Teknoloji baş döndürücü bir hızla ilerliyor ve kalp cerrahisi de bundan nasibini alıyor. Artık tek seçeneğimiz göğüs kafesinin boydan boya açıldığı o büyük ameliyatlar değil. Elbette bazı karmaşık durumlarda en güvenli yol hala açık cerrahidir, ancak hastalarımızın çoğu için daha konforlu seçeneklerimiz var.
Kullanılan cerrahi teknikler şunlardır:
- Geleneksel açık kalp cerrahisi
- Minimal invaziv cerrahi
- Robotik cerrahi
- TAVI yöntemi
- MitraClip yöntemi
Minimal İnvaziv Cerrahi (Koltuk Altı Kalp Ameliyatı): Bu yöntemde göğüs kemiğini hiç kesmeden, kaburgaların arasından yaklaşık 4-5 santimlik küçük bir kesi ile kalbe ulaşıyoruz. Kemik kesilmediği için iyileşme süreci inanılmaz hızlı oluyor. Hasta ameliyattan sonra yan yatabiliyor, öksürürken acı çekmiyor, enfeksiyon riski azalıyor ve kozmetik olarak neredeyse hiç iz kalmıyor. Birkaç hafta içinde araba kullanabilir, işinize dönebilirsiniz.
TAVI (Ameliyatsız Kapak Değişimi): Bu yöntem tıpta bir devrimdir. Özellikle açık ameliyatı kaldıramayacak kadar yaşlı veya riskli hastalar için geliştirilmiştir. Göğüste hiçbir kesi yapmadan, kasıktan (anjiyo yapar gibi) damar içine girilen bir kateter ile kalbe ulaşılır. Eski kireçli kapağın içine yeni kapak yerleştirilir ve şişirilir. İşlem genellikle hasta uyanıkken yapılır ve hasta 1-2 gün içinde taburcu edilir. Eskiden “yapılacak bir şey yok” denilen 80-90 yaşındaki hastalarımız TAVI sayesinde hayata tutunmaktadır.
Hangi Kapak Tercih Edilmeli: Metal mi, Biyolojik mi?
Eğer kapağınız tamir edilemeyecek kadar bozulmuşsa ve değiştirilmesi gerekiyorsa, önümüzde iki seçenek vardır. Bu seçim, hayat tarzınızı doğrudan etkileyeceği için doktorunuzla birlikte vermeniz gereken bir karardır.
Seçenekler şunlardır:
- Mekanik kapaklar
- Biyolojik kapaklar
Mekanik Kapaklar: Karbon ve titanyum gibi çok sağlam maddelerden yapılır. En büyük avantajı ömürlük olmasıdır; eskimez, yıpranmaz. Ancak metal olduğu için kanın pıhtılaşmasına neden olabilir. Bu yüzden mekanik kapak takılan hastaların ömür boyu “kan sulandırıcı hap” kullanması ve ayda bir kan testi yaptırması zorunludur. Genellikle genç hastalarda, tekrar ameliyat olmasınlar diye tercih edilir.
Biyolojik Kapaklar: Sığır veya domuz kalp zarından üretilir. İnsan dokusuna çok benzer. En büyük avantajı, kan sulandırıcı kullanma zorunluluğunun olmamasıdır (ilk 3 ay hariç). Hasta daha özgür bir hayat sürer, kan testi derdi yoktur. Dezavantajı ise bir ömrünün olmasıdır; ortalama 15 yıl içinde yıpranabilir ve tekrar değişim gerektirebilir. Bu yüzden genellikle 65 yaş üstü hastalarda veya kan sulandırıcı kullanması sakıncalı olan kişilerde tercih edilir.
Ameliyat Sonrası İyileşme Süreci Nasıldır?
Başarılı bir ameliyattan sonra hastalarımız genellikle “Sanki göğsümden bir fil kalktı” derler. Nefes darlığı hızla düzelir, renkleri yerine gelir.
İyileşme sürecinde dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:
- Düzenli yürüyüşler yapmak
- İlaçları saatinde almak
- Yarayı temiz tutmak
- Ağır kaldırmamak
- Beslenmeye dikkat etmek
- Sigaradan uzak durmak
Açık ameliyat olanlarda kemik kaynaması için yaklaşık 1,5 – 2 ay sırtüstü yatmak ve göğsü korumak gerekirken, kapalı (minimal invaziv) ameliyat olanlarda bu kısıtlamalar çok daha azdır. Ameliyat sonrası dönemde rehabilitasyon, yani solunum egzersizleri ve yürüyüşler, yeni kalbinize alışmanız için çok önemlidir.
Kalp Kapağı Hastası Olanlar Nelere Dikkat Etmeli?
İster ameliyat olmuş olun, ister sadece takip ediliyor olun, kalp kapağı hastalığınız varsa yaşam tarzınızda bazı değişiklikler yapmanız şarttır.
En kritik konulardan biri “Diş Sağlığı”dır. Evet, yanlış duymadınız. Ağız içindeki bakteriler, diş eti kanamaları yoluyla kana karışıp kalbe gidebilir ve hasarlı kapağa yapışarak “Endokardit” dediğimiz çok ciddi bir kalp enfeksiyonuna yol açabilir. Bu yüzden dişlerinizi her gün fırçalamalı ve diş çekimi, dolgu gibi işlemlerden önce mutlaka doktorunuza danışarak koruyucu antibiyotik kullanmalısınız.
Diğer dikkat edilecek hususlar şunlardır:
- Tuz tüketimini azaltmak
- Kilo kontrolü sağlamak
- Düzenli egzersiz yapmak
- Tansiyonu dengede tutmak
- Stresten uzak durmak
- Grip aşısı olmak
Tuz, vücutta su tutarak kalbin yükünü artırır, bu yüzden tuzu hayatınızdan çıkarmalısınız. Kilo vermek, kalbinizin taşıdığı yükü azaltır. Tansiyonunuzu kontrol altında tutmak, kapağın daha fazla bozulmasını engeller.
Prof. Dr. Yavuz Beşoğul, 25 yılı aşkın deneyime sahip bir Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanıdır. Türkiye’de kapalı kalp ve atan kalpte bypass ameliyatlarının öncülerindendir. Bugüne kadar binlerce başarılı ameliyat gerçekleştirmiş, ulusal ve uluslararası dergilerde 100’den fazla bilimsel makale yayımlamıştır.
